Boao forum

      Next week I am going to China to participate in the Boao Forum for Asia annual conference 2013 as an initial member.      

      The Boao forum was initiated in 1998 by leaders of Asian countries and inaugurated in 2001. The forum is committed to promoting regional economic integration and development. Boao is a small village in the Hainan-southern island of China and is the permanent place of the annual conference of the forum.     

     This year the forum will be conducted under the thesis “Asia Seeking Development for All: Restructuring, Responsibility and Cooperation”. This year the new Chinese president is expected to address the Boao Forum for Asia annual conference attendees.

ХОРШООНЫ ДАРГА, МЕНЕЖЕР НАРТ 2013 ОНЫ 3 САРЫН 26-НД УНШСАН ЛЕКЦ

УЛС ОРНЫ НИЙГЭМ ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХӨГЖЛИЙН

БАЙДАЛ

           Та бүгдийн амрыг эрж, сургалтанд амжилт хүсье.

Ийм хэлбэрийн сургалтын үед Та бүгдтэй улс орны нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн нөхцөл байдлын талаар санал бодлоо солилцох боломж олддогт би дуртай байдаг. Өнөөдөр 3 сэдвээр санал бодлоо илэрхийлье.

•  Засгийн газрын өр, зээл өсөж буй талаар
•  Гадаадын хөрөнгө оруулалт татах нөхцөл, орчин өөрчлөгдөж буй
• Дэлхийн эдийн засгийн хямрал, гадаад улс орнуудад болж буй үйл явдлаас Монголчууд авах сургамжийн талаар

Ингээд эхний сэдвийг ярилцъя.

         Би саяхан Государства и Экономика гэдэг ном орос хэл дээр бичиж хэвлүүлэв. Энэ номонд 1990-2011 оны Монголын эдийн засгийн гол макро үзүүлэлтүүд орсон. Тухайлбал ДНБ 2001 онд 1,4 их наяд төгрөг, 2011 онд 10,8 их наяд төгрөг болж өсөж ирэв. 2011 онд эдийн засгийн өсөлт 17,3 хувь болж дэлхийд тэргүүлэх үзүүлэлт болов. Тооны талаас харвал өсөлт өндөр байгаа хэдий ч, чанарыг нь авч үзвэл бодох, судлах зүйл олон харагддаг. Гол өсөлт бол худалдаа, үйлчилгээний салбарт гарсан байна. Тухайлбал 2010 онд 40 хувь, 2011 онд 42,5 хувь өссөн. Тэгвэл үйлдвэрлэлийн салбарт олигтой өсөлт гараагүй. Бидний гол үйл ажиллагаа явагддаг хөдөө аж ахуйд 2010 онд 16,6 хувийн уналт гарсан, 2011 онд 0,3 хувиар өссөн дүнтэй. Эндээс юу харагдаж байгаа вэ гэвэл, Монголын  байгалийн баялгийг олборлон экспортлох, гадаадад худалдах үйл ажиллагаа эрчимжлээ, үүнээс Монгол хүмүүст тусах өгөөж, хувь нэмэр бага байна гэсэн дүгнэлт хийж болно. Хөөсөн зэрэглээ мэт эдийн засгийн өсөлт яваад байна. Энэ нь зэрэглээнд хууртагдан гүйх зээр, гөрөөс мэт нөхцөл байдал үүсгэж байна. Цагаан зээр зэрэглээнд хууртагдан ус хайж гүйсээр бахардан унаж үхдэг тухай нэгэн анчин надад хуучилж байсан. Эдийн засаг хурдан өсөж буй тул гаднаас их хэмжээний зээл авч болох мэт ярьж, хийж байгаа нь хожмын сөрөг үр дагавартай.                                                

   Өнөөдөр Монгол улсын нийт гадаад өр зээл 14,5 тэрбум америк доллар буюу 20 их наяд төгрөгт хүрэв. Үүнээс хувийн хэвшлийн байгууллагуудын авсан зээл 10 тэрбум ам.доллар, Монгол төрийн үүрч хариуцах зээл 4,5 тэрбум ам. доллар боллоо. Энэ нь Монгол улсын төсвийн нэг жилийн орлогоос давж гарсан нь томоохон аянгын дуу, аюулын дохио болох учиртай. Зөвхөн хамгийн сүүлд босгосон 1,5 тэрбум ам.долларын бондын хүүнд засгийн газар өдөрт 270 сая төгрөг төлж байна. Сард 8 тэрбум 100 сая төгрөг. Энэ их өр төлбөр ирээдүйд бидний үр хүүхэд, хойч үеийн нуруун дээр том дарамт болж очно.

        Аливаа засгийн газар бол бизнесийн үйл ажиллагаанд хутгалдан орох нь зөв зүйл биш. Харин бизнес эрхлэгч нараа дэмжиж, тэдний санал, төслийг дэмжин ажиллах учиртай. Төр бол бизнес эрхлэгч байх учиргүй. Харин дэд бүтцийг нь байгуулан өгөх замаар бизнес орчин хөгжих, үйлдвэрлэл үйлчилгээ эрхлэх боломж бүрдүүлэх үүрэгтэй.

        Үүнтэй холбогдон бидний ярилцах 2 дахь сэдэв гарч ирж байна.

Том бизнес эрхлэх үндэсний хөрөнгөтнүүдийн боломж, хүчин чадал хомс байгаа үед гадны хөрөнгө оруулалтыг идэвхтэй татах хэрэгтэй. Саяхан хийсэн судалгаагаар 30 сая доллараас дээш хөрөнгөтэй хүмүүс Монголд 40 байна гэжээ. Энэ бол чамлалттай үзүүлэлт. Имй байхад бид бие дааж том төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүлэхэд хэцүү. Гадны хөрөнгө оруулалт идэвхтэй татах хэрэгтэй. Гэхдээ энд бас бодлого хэрэгтэй. Хэн их мөнгө үүрч ирснийг нь биш, хэн том төсөл хэрэгжүүлж чадах нь бидэнд тус болно.

1.    Туршлагатай, мэргэжлийн инженерүүдтэй

2.    Санхүүгийн чадавхитай

3.    Технологитой

4.    Олон улсын хөрөнгийн бирж дээр гарсан Public company байх учиртай

            Сүүлийн жилүүдэд гадаад хөрөнгө оруулалтын хэмжээ буурч байгаа нь том дохио болох учиртай. 2011 онд орж ирсэн хөрөнгө 2012 онд 70 хувь буурсан. 2011 онд 4,9 тэрбум долларын хөрөнгө гаднаас татсан. 2013 онд гаднаас хөрөнгө татах тухай ярих нь инээдтэй харагдах ийм орчин нөхцөл бүрдээд байна. Нийгэмд, улс төрд сөрөг уур амьсгал давамгайлах болов. 2012 оны 6 сард УИХ-аас Стратегийн ач холбогдол бүхий аж ахуйн нэгжид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг зохицуулах тухай хууль батлав. Хуульд зааснаар уул уурхай, хэвлэл мэдээлэл, харилцаа холбоо, банкны салбарт гадаадын хөрөнгө оруулагч 100 сая доллараас дээш хөрөнгө оруулах бол заавал УИХ-аас зөвшөөрөл авахаар босго тавьсан нь гадны хөрөнгө оруулагчдыг үргээсэн явдал болсон. Гадаадын хөрөнгө оруулалт татахад гол зүйл бол тогтвортой байдал, итгэл төрүүлэх явдал юм.

          Төгсгөлд нь дэлхийн улс орнуудын эдийн засгийн талаар товч авч үзье. Эхлээд Голланд өвчин гэж юу вэ? Энэ бол уул уурхайн оргил хөгжлийн үед эдийн засагт орж ирэх өндөр их орлогоос хамааран эдийн засгийн бусад салбарууд үр ашиггүй болж хаягдан , үндэсний мөнгөн тэмдэгт хэт их чангарснаас уул уурхайгаас бусад бүтээгдэхүүний экспорт хумигдан ганц салбараас хэт хараат шүтэлцээнд шилжих явдал юм. Хэмжээтэй байгалийн баялгийн нөөц шавхагдан дуусахад эдийн засаг хямралд орж тогтворгүй байдал үүсдэг. Ийм байдлаас сэргийлэхийн тулд Норвеги, Канад, АНУ-ын Аляска муж зэрэг газарт тусгай сан, байгалийн фонд үүсгэн байгуулж байна. Энэ туршлага бидэнд маш тустай. Сангийн хувьцаа эзэмшигч нар нь голдуу тэтгэврийн сангууд, хөрөнгө оруулалтын сан, компаниуд байдаг. Эдгээрийн  цаана олон нийт  иргэд байна гэсэн үг. Тэд эдгээр сангуудаар дамжуулан уул уурхай, ашигт малтмалаас орж ирэх баялгийн хуваарилалт, хяналтад оролцож, бас хувь хишгээ хүртэнэ.

         Өнөөдөр хамгийн сонирхолтой үйл явдал Кипрт өрнөж байна. Европын хамгийн бага татвар буюу 10 хувийн татвартай улс. Гадныхан хөрөнгөө Кипрт хадгалуулдаг байв. Банкинд 68 тэрбум еврогийн хадгаламж байгаагаас 30 хувь нь 500 мянган еврогоос дээш хадгаламж байна. 20 тэрбум евро гэхэд л зөвхөн Оросуудын хадгаламж. Гэтэл Европын холбооны Сангийн сайд нар өчигдөр буюу 2013 оны 3 сарын 25-нд хуралдаж 100 мянган еврогоос дээш хадгаламжийн 40 хувийг татварт нэг удаа татах, ийм замаар 4 тэрбум евро олохоор болов. Зөвхөн ийм нөхцөлд л Кипрт 10 тэрбум еврогийн зээл Европын холбооноос олгох юм.

         Энэ шийдвэр нь банкинд итгэх иргэдийн итгэлийг алга болгож байна. Нөгөө талаар хөрөнгө оруулагчид Киприйн эдийн засгаас хөрөнгөө татаж гарч явах нөхцөл үүсгэв. Миний харж байгаагаар асар том уналт үүсэх болно. Кипрт болж буй үйл явдлаас бид сургамж авах ёстой. Хүч бололцоогоо хэтрүүлэн үнэлж, их хэмжээний өр тавьж зээл авах нь хожим нэг л өдөр гарцаагүй хүнд байдалд оруулж, эцэстээ иргэд олон түмний хувийн өмч, хадгаламж руу дайрах, гараа дүрж булаан авахад хүргэдэг байна. Байдал ийм байхад – Бидэнд юу л байна, Мөнгө л байна- хэмээн чалчигч зарим сайд, дарга нар дэндүү холын хараагүй, тулга тойрсон бодолтон болох нь харагддаг.

Кипр, Испани, Грек, Итали, Исландыг Европын холбоо, Европын Төв банк аварч дэмжиж тусалж байна. Бидэнд хүнд цаг ирэхэд хэн туслах вэ?  

ОУВС уу, Дэлхийн банк уу, Азийн хөгжлийн банк уу, эсвэл Орос, Хятад, Япон, АНУ уу?  Энэ тухай бодож байх л учиртай.

       Аливаа улс орон тавьсан өр, авсан зээлээ төлж чадахгүй бол ямар нөхцөл байдал үүсэх вэ?

Юуны урьд улсын валютын нөөц, хадгаламж зээлийн барьцаанд тавигдан  шууд алдагдана. Ийм байдал 1990-ээд оны эхэнд Алт диллерын хэрэг гэх үед гарч 4 тонн алт шууд хураагдаж байв.

         Өр зээлийг  олон улсын зах зээл дээр гаргаж хямдруулан зардаг практик бий. Ингэвэл худалдан авсан орон, байгууллагын хараа хяналт, шахаанд орно. 2003 онд ОХУ-ын зүгээс Монголын 11  тэрбум долларын зээлийг 98 хувиар хөнгөлж байв. Одоо бол тийм зүйл гарахгүй шүү. Тэгээд ч ийм шийдвэр гаргаж хөнгөлөлт үзүүлсэндээ эргэлдэх байдал миний уулзсан зарим хүмүүс илэрхийлж байв. Цаг үе өөрчлөгдөж байна.

           Улс орны дотоодод асар их тогтворгүй байдал үүсдэг. Нийгэм бухимддаг. Иргэний дайн дажин үүсч ч болох талтай. Тусгаар тогтнолын дархлаа муудаж эрсдэлтэй байдал үүснэ. Ийм зүйл манай оронд битгий тохиох болтугай хэмээн яриагаа өндөрлөж байна.

Та бүгдэд амжилт, эрүүл энхийг хүсье.

2013 оны 3 дугаар сар 26

ЭХИЙН СЭТГЭЛ ЭНГИЙН ЗАХИДАЛ

            Манай холбооны гишүүн гавъяат нэгдэлчин Рагчаа гуайн гэргий Ж.Арвижих эхийн сэтгэлийн тухай шүлэг бичиж надад ирүүлснийг Та бүгдэд толилуулж байна.

Эцэг эхээ хайрлаж амьдарцгаая.

ЭХИЙН СЭТГЭЛ ЭНГИЙН ЗАХИДАЛ

Хүүгээ, охиноо гэсэн эх хүний сэтгэл шиг

Хүртээлтэй зайтай зүйл гэж

Хүний орчлонд байдаг болов уу

Үртэй болсон эх хүн бүгд  л

Өлгийтэй хүүхдээ тэврэн хөхүүлэн суухдаа

Өвчин эмгэг тусчих вий гэж айхдаа

Өөрөө оронд нь би өвдье гэж залбирна

Том болоод толгой даан амьдрахад нь ч

Томоогүй балчир байна даа гэж дотроо үрээ энхрийлнэ

Азтай одтой явна гэж сонсвол

Ашгүй дээ хүү минь овоо доо гэж баярлан

Айлынхаа хүнд дөвийлгөн ярьж

Омойтохчоо аядан дэвэлзэнэ

Алдаа бурууг үйлджээ гэж сонсвол

Айдаа үр минь яачихавдаа гэж балмагдан

Амьтан хүн асуувал нуухчааншуу аядан бэвтэнэнэ

Хүүгээ, охиноо гэсэн эх хүний сэтгэл

Хүж дэлхийд хүрэхгүй газар гэж үгүй юм даа

Ази, Европ аль ч тивд

Англи,  Америк ямар ч улсад

Берлин Бээжин аль ч хотод

Биеэрээ очиж чадахгүй ч гэсэн

Билгүүн их сэтгэлийн минь хайр

Бэлчээд хүрчихсэн дагаж  л явна шүү та нарыгаа.

Тэнгис далайн давалгаан дээгүүр

Тэнгэр огторгуйн долгион дундуур

Тивийн цаанаас тив алгасан

Тэндээс энд мэндлүүлж байдаг

Холын хол газраас харуулж өгдөг хальс

Хорвоогийн тэртээх өнцгөөс яриулж өгдөг утас

Тийм сайхан ид шидийг

Тэнгэр бурхан хайрлавуу

Тэргэл саран дамжуулавуу

Ухаант хүн зохион бүтээвүү

Ургах наран минь цацран гийгүүлэвүү

Дэлгэц дээр гараад ирлээ хүү минь

Тэсэлгүй би чинь тэмүүлэн зүтгэж

Тэврээд авах шахлаа ээж нь

Тийм ч ойрхон биш юмаа хол байна даа үр минь

Дууг нь сонсоход дэргэд байлаа охин минь

Дуу алдан хошуу цорвойж

Духан дээр нь үнсэх дөхлөө аав нь

Тунчиг ойрхонбиш юмаа хол байна даа үр минь

Холын гүрний эрдэмт хүмүүний

Хамгаалж нээсэн гайхамшиг бүхнээс

Халх Монголчууд хүртэлх азтай

Шинжлэх ухааны од оргилоос

Шимтэн хүртэлцэх заяатай улсаа

Орчлон дэлхийг бөөрөнхий гэдэг юм

Ороогоод тойроод яваад ирээрэй ээж, аавдаа

Олон улсын ололт амжилтыг

Ойлгож мэдээд сураад ирээрэй эх орондоо

Өсөж гишгэсэн газар шороо чинь

Үлдэж хоцорсон ээж, аавууд чинь

Үрээ гээсэн сэтгэлээр эрүүл энхийг эрхэмлэн

Сайн сайхныг санан мөрөөдсөөр

Сүүгээ өргөөд зогсож байгаа шүү

Очсон газартаа од шиг гялалзаж

Буусан газартаа бурхан шиг шүтэгдсэн ч

Ард олон түмэн, ачлалт сайхан эх орон нь

Ард чинь цэлийн хүлээж байгаа шүү

Хүүхдүүд минь, хүрээд ирээрэй

Амьдралын жамыг дагахаар

Аз жаргалыг мэдрэхээр

Алсыг зорин мордоход

Аавын нь айлдсан ариухан сургаал

Алдар нэрийнхээ хамт дагалдана

Ээжийн нь сүүний дээжтэй дагалдана.

Аавынхаа хайрласан хайр шиг

Бадарч л явах болтугай

Ээжийнхээ өргөсөн сүү шиг

Цацарч яваарай хүүхдүүд минь.

ГОСУДАРСТВО И ЭКОНОМИКА

Сайн байцгаана уу.

       Шинэ жилээс хойш блогоо шинэчлээгүй байна. Нилээд завгүй байлаа. 2012 оны төгсгөлд миний бичсэн Государство И Экономика ном Орос хэл дээр хэвлэгдэн гарсан. Энэ номоо дуусгах санаатай нилээд ажиллалаа. Сүүлийн үед надтай уулзсан танил Орос хүмүүс Монголын эдийн засгийн талаар ойлголт, төсөөлөл тааруу байгаа талаар ярих болсон тул ном бичихээр шийдсэн юм. Үндсэн 3 зорилт тавив.

• Сүүлийн 20 жилд Монголын эдийн засагт хийгдсэн өөрчлөлт, шинэчлэлийн талаар авч үзэж, үнэлэлт дүгнэлт өгөх. Энэ надад боломжтой даалгавар юм. Миний бие 1992 оноос хойш 16 жил Их Хурлын гишүүн, Хүнс Хөдөө Аж Ахуй Байгал орчин болон Төсвийн байнгын хороооны дарга, Сангийн  сайдаар ажиллан Монголын эдийн засгийн амьдралын гол тогоонд оролцож явав.
• Эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг судлан үзэж, цаашдын хөгжлийн чиг хандлагын талаар байр сууриа илэрхийлэв. Нийгэмд тулгарч ирээд буй сорилтуудад хэрхэн бэлдэх, даван туулах арга замын талаар хариулт олох оролдлого гэж болно.
• Бизнес, аж ахуй эрхлэх орчин нөхцөл, татварын болон банкны тогтолцооны давуу болон сул талыг харуулахыг хичээв. Ингэхдээ Орос, Хятад, Америк, Япон, Солонгос зэрэг орны тогтолцоотой харьцуулан эдгээрийн туршлага, авууштай зүйлийг чухалчлан харуулахыг зүйтэй гэж үзлээ.

        Миний бичсэн ном судлаачдын, аж ахуй эрхлэгчдийн сонирхлыг татаж эхэлж буй бололтой. Монголын ШУА саяхан уг номыг дахин хэвлүүлэхээр болсон тул дахин засварлан шинэчлэн найруулан өөрчлөхөд сүүлийн 1 сар хиртэй хугацааг зарав. Удахгүй хэвлэгдэнэ. Харин Оросын байгалийн эдийн засаг, хууль эрх зүйн сургууль санаачлан Эрхүү хотод дахин хэвлүүлэх, Оросын судлаачид, Монгол орныг сонирхогчдод танилцуулах ажлыг эхлүүлж байгаа талаар ойрын өдрүүдэд надад мэдэгдэв.

       Номоо хэвлүүлснээс гадна Монголын ХААХҮХ-ны Удирдах зөвлөлийн хурлаа Дархан хотод хийж  2013 оны гол ажлаа амжуулав. Удахгүй 4 сарын эхээр Хятадын Хайнан арал дээр болох Боаогийн чуулга уулзалтад оролцохоор явна даа.

      Та бүхэнд эрүүл энх, амжилт бүтээл, сайн сайхныг хүссэн ерөөе.

2013 оны 3 дугаар  сарын 7-ны өдөр

Сүхбаатар аймагт