Саяхан Монцамэ-д ажилладаг Номинчимэд “Сэхээтэн” нийтлэл хэвлүүлжээ. Тэрхүү нийтлэлийг уншихад хуучин цагийн аварга сэхээтэнүүд Л.Түдэв гуайгаар төлөөлөл болон үлдэж одоо цагийн сэхээтэнүүд гэвэл Жанцанноров, Нарангэрэл, Чоймаа зэрэг цөөн хэдэн хүнийг нэрлэж болохоор байна гэнэ. За бусад нь ч, голдуу нэр цол, зэрэг дэвээс цааш хол хэтрэхгүй бэртэгчин нар гэсэн сэтгэгдлийг хэн гуайн ч уншихад авахаар. Гэхдээ миний хувьд ингэж өөрөө өөрийнхөө бодлыг зөвтгөсөн тулгалт ч гэх юм уу, дүгнэлт ч гэх юм уу ямарч л гэсэн иймэрхүү санал дэвшүүлэн гаргаж болохгүй, тийм ч байх учиргүй гэж бодлоо. Тэгээд одоогоос 33 жилийн өмнөөс намайг Намын дээд сургуульд багшилж байх үед хамт ажиллаж байсан багш нар мөн багш болон оюутануудад лекц уншихаар ирж байсан тухайн цаг үедээ нилээд боловсорч, гэгээрсэ салбар салбартаа тэргүүлэх сэхээтэнүүд гээд олонч эрдэмтэд, хүмүүстэй уулзалдаж, санал солилцон, ярилцаж байсан тэр он жилүүд санаанд орж ирээд өөрийнхөө бодол саналыг бичихээр шийдэв.
Ер нь сүүлийн жилүүдэд Монголчууд бид болж бүтэж буй зүйл, сайн сайхан үйл явдал, амжилттай сайн яваа хүмүүсийн талаар ярьж, бичих, уулзалдах нь эрс цөөрч голдуу болж бүтэхгүй, үймээн шуугиан, хов жив, эсвэл хулгайч, дээрэмчин, авилгагч нарын талаар их ярьж бичих болж дээ. Энэ нь Хэвлэл мэдээлэлийн хэрэгсэлээр ч, хувь хүмүүс хоорондын харилцаанд ч ажиглагддаг.
Ингээд би олон түмний төлөө зүтгэж, гэгээрүүлж соёлжуулж яваа хүмүүстэй уулзаж ярихаар шийдэв. Энэхүү шийдвэрийг гаргачихаад бодож байтал санамсаргүй М.Шагдарсүрэн эмчтэй таарч уулзсанаа Та бүгдэд толилуулъяа.
М.Шагдарсүрэн бол Монголын нэр алдартай эмч “Элэгний” гэдэг тодотголоор алдаршсан хүн. Энэ эмчтэй уулзаж ярилцсан хэдэн хоногт гайхаж, бахархах сэтгэл төрж,өөрийгөө их л голж ойлгож авав. Эмч Монголын төлөө үнэхээр зүтгэдэг хүн юм. Юуны урьд элэгний аюулт өвчин эмгэгтэй хүмүүст туслан эмчилж анагаан зүтгэж байна. Түүний удирддаг “Шагдарсүрэн эмнэлэг” бол Монголд буй элэгний чиглэлийн мэргэжлийн ганц байгууллага.
Монгол хүний төлөө зүтгэлийн хоёр дахь чиглэл бол соён гэгээрүүлэх бичиг номын ажил юм. Нийтдээ 35 боть ном хэвлүүлсэн байхыг би нүдээрээ харлаа, зарим ботиудаас нь ч худалдан авлаа. Гэхдээ эдгээр ном зохиол нь маш өргөн хүрээ агуулгатай, эмнэлгийн чиглэлийн ном зохиолоос эхлээд бурхан багшийн сургаал, олон янзын толь бичиг, яруу найраг, орчуулга гээд нэг хүн хийж бүтээсэн гэхэд итгэмээргүй олон төрөл, өнгө төрхтэй юм. Үнэхээр гайхмаар.
Эдгээр ном зохиолууд нь Төвд, Орос, Буриад, Англи, Япон, Хятад хэлнээс М.Шагдарсүрэн эмч орчуулсан, эсвэл эдгээр хэл рүү Монголоос хөврүүлсэн гээд Та бод доо. Энэ хүн ямар их зүйл хийж чадав аа. Гэтэл бид ажиллахгүй, зүтгэхгүй байгаа юм байна шүү. Ялангуяа би, Баяртсайхан. Их зүйл ойлгож авлаа. Бас ч урам зориг орлоо. Одооноос эхлэн би өөрийгөө шахаж дайчилж ажиллана.
Намтар түүхийг нь товч яриуллаа. Сүхбаатар аймгийн хүн юм байна. Өвөг дээдэс нь ном судартай, эрдэмт хүмүүс байсан бололтой. Тэдний ачаар сургуульд ороогүй байхдаа Төвдөөр ном үсэг сурчээ. Сургуульд ороод орос хэл бие даан сурсан гэв. Пүрэвжав гэдэг дарга Москвад Намын дээд сургуульд суралцахаар явахдаа эхнэр, хүүхдүүддээ туслуулж ус, мод, түлш дөхүүлж өгч байх хүүхэд хэрэгтэй болж дунд сургуулийн сурагч Шагдарсүрэнг гэртээ суулгажээ. Москва явахын урд Шагдарсүрэнгээс ямар бэлэг захихыг асуухад орос хэлний сурах бичиг авч ирж өгөхийг гуйсан байна. Дарга амралтаар ирэхдээ нэг ном авч ирж өгсөнийг Шаагаа хүү ёстой навсайтал нь эдлэж өгчээ.
Дараа нь Анагаахын Дээд Сургуульд англи хэл сурсан байна. Ингэхдээ Чой. Лувсанжав багшид шавь оржээ. 1980-аад онд Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын шугамаар Япон улсад суралцан япон хэл сурч, эмнэлгийн байгууллагуудад нь дадлага сургууль хийсэн байна. Хожим 1990-ээд онд Хятад, Америк оронд бас сургуульд сурч дадлага хийсэн зураг байхыг би харав.
За тэгээд, өглөөний 5 цагаас хойш амьдралдаа нэг ч удаа босож үзээгүй гэж байгаа. Өглөө босоод л номоо үздэг бололтой.
Одоо бичиж, туурвисан зохиол бүтээлийг нь товч авч үзье. Мэдээж зохиож туурвисан 35 боть зохиолтой бүгдтэй танилцаж чадсангүй. Гэхдээ нилээд хэсгийг авч үзлээ. Бурханы ном зохиол орчуулахад их цаг заржээ. Бурхан багшийн сургаал орчуулсан байна. Европын орнуудын зочид буудлын өрөө болгонд Библи тавьсан байдаг. Тэгвэл Азийн орнуудын зочид буудалд Бурхан багшийн сургаалыг харж болно. Зарим зочид буудалд Библи, Бурхан багшийн сургаал аль аль нь тавиастай бий.
Бурхан багш амьд байхдаа айлдсан сургаал буюу Дармапада англи хэлнээс орчуулсан байна. Сочид амарч байхдаа нэг өдөр л орчуулж дуусгасан гэж байгаа. Онгод Тэнгэр нь орсон юм байлгүй гоё сайхан хэллэгээр буулгасан байна.
Бас VI Богд Цаянжамцын шүлгүүдийг орчуулж хэвлүүлжээ. Та нар уншаарай. Лам хүн гэхэд хүүхэнд нилээд дуртай бас наргианч, марзан эр байсан бололтой. Номонд тавьсан зургууд нь нилээд инээдтэй, надад таалагдсан. Та нарт энэ номноос зарим шүлэг сонирхуулах уу? ... Өөрсдөө олж уншсан дээр дээ.
Бас нэг чухал зохиол бол “Мэлмий нээхүйн мянган бадаг” юм. Буриад лам Эрдэнэ Хайвзун Галшиевын бичсэн ном.
Би одоо тавь гарсан хүн. Амьдралын туршлагаар олон зүйлийг ойлгож мэдэж авсан. Гэтэл тэдгээр маань энэ номонд бичээтэй байх юм. Бас ойлгож сонсоогүй ч олон зүйл байна. Залуу байхад маань энэ ном байсан ч болоосой гэж бодогдсон шүү. Олон зүйлийг тойрч өнгөрөх, эсвэл огт өөр байдлаар шинээр хийх байв.
Омар Хайямыг Монголчуудад таниулсан хүн бол яахын аргагүй Шагдарсүрэн эмч. Анх би 2000 оны эхээр Хайямын шүлгүүдийг уншаад дарс, хүүхэнд дуртай дампуу яруу найрагч байна даа яасан ч их дарс уухыг магтдаг юм гэж бодож билээ. Энэ алдаа байсан. Хожим Хайямын намтар олж уншаад энэ хүн бол агуу эрдэмтэн байсныг мэдэж авсан. Исламын шашны лам, Зөнч, Математикч, Одон орон Судлаач, Эмч ажээ. Дампуу яруу найрагч биш болохыг ойлгоод дахин шүлгүүд, рубайг уншихад шинэ утга учир, өнгө аястай болон бууж ирж байсан. Гэтэл эдгээр шүлгүүдийг Монгол хэл дээр орчуулсаныг олж уншлаа. Энд араб, орос, монгол ухаан холилдон хутгалджээ. Анх Перс хэлнээс Англи руу 1800 – аад оны үед орчуулсаныг оросууд авч хөрвүүлсэн. Шагдарсүрэн эмч оросоос монголд дуун хөрвүүлсэн гэнэ.
Нэр томьёоны толь бичиг хэд хэдийг хэвлүүлжээ. Тэдгээрийг авч үзэв. Эмч хүн тул Анагаах ухааны Англи-Монгол толь, Монгол-Англи толь бичиг зохиосон байна. Мөн Ургамлын Латин-Орос-Монгол толь зохиожээ. Өмнөговь аймагт явж байхад Бараадууз гуай уулзан Хайлаасны тухай орос, англи хэл дээр ном олж өгөхийг хүсэв. Хайлаасыг орос, англи хэл дээр хэрхэн нэрлэх талаар мэдэхгүй байв. Гэтэл Шагдарсүрэн эмчийн ургамлын толийн 1040-д Хайлаасыг Латинаар Ulmus campestris оросоор Ильим равнинный монголоор Талын Хайлс гэнэ хэмээн заасан байх юм.
Бас бага охинтойгоо хамтарч Хятад-Монгол-Төвд хэлний толь бичиг зохиосон гэж сонссон. Хүүтэйгээ хамтарч Элэгний эмгэг гэдэг ном бичсэнээ надад өгөв. Жаахан чөлөө зав гармагц уншина даа.
Хятадын анагаах ухааны түүхэн дэх хамгийн гайхамшигтай ном гэгдэх эзэн Хааны анагаах ухааны судар бичиг орчуулсан байна. Унших, ойлгоход амар тайлбартай, зурагтай ном. Багын найз Ганбаатар хурандаатай хамт Монголын эзэнт гүрний арми ном бичжээ. Ж.Батзандантай хамтарч Удирдах чадварын тухай эрэгцүүлэл номыг Мажар, Англи хэлнээс хөрвүүлэн хэвлүүлжээ. Дээр дурьдсан зохиол бүтээлүүд бол миний харсан танилцсан номууд бөгөөд Шагдарсүрэн эмчийн бичиж туурвьсан бүтээлийн багахан хэсэг болно. Цаана үлдсэн ихэнхи хэсэгтэй танилцаж амжсангүй. За ийм нэг гайхалтай хүнтэй уулзаж танилцлаа.
Монголд олон сэхээтэн байдаг гэдэгт би итгэлтэй байна.
Та бүгдэд сайн сайханыг хүсэн ерөөе.
Н. Баяртсайхан
2015.05.01
No comments:
Post a Comment